सम्क्षिप्त परिचय

नारायण नगरपालिका ः एक संक्षिप्त परिचय
नारायण नगरपालिका नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रमा अवस्थित सुन्दर पहाडी नगरपालिका हो । नेपाल सरकारको घना वस्ती भएको क्षेत्रहरुलाई जनसंख्याको आधारमा नगरपालिकाको रुप दिई क्रमिक गतिमा भौतिक सुविधा सम्पन्न वनाई स्थानीय आर्थिक गतिविधिको केन्द्रको रुपमा विस गर्ने नीति अनुरुप वि.स. २०५३ सालमा भौतिक पूर्वाधार विना नै यो नगरपालिकाको स्थापना भएको हो ।
दैलेख एक सुन्दर र ऐतिहासिक पहाडी जिल्ला हो भने यो जिल्लामा रहेका २ वटा नगरपालिका र ४९ गा.वि.स. मध्ये नारायण नगरपालिकामा जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र र सदरमुकाम रहेको छ ।
यस नगरपालिकाको संरचना साविकका नारायण, वेलासपुर, त्रिवेणी, वसन्तमाला र सरस्वती गा.वि.स. लाई मिलाएर नारायण मन्दिरको नामबाट नामाकरण गरी नगरपालिकाको नाम नारायण नगरपालिका रहन गएको हो । यस नगरपालिकाको क्षेत्रफल ६७.०१ व.कि.मि. रहेको छ । जुन २८ं३५’ देखि २९ं८०’ उत्तरी अक्षांश तथा ८१ं५३’ पूर्वी देशान्तर भित्र पर्दछ । यस न.पा.को पूर्वमा लोहोरे खोला, पश्चिममा छामघाट र ताराघाट खोला, उत्तरमा भवानी र तोली गा.वि.स., दक्षिणमा लोहोरे खोला पर्दछ अर्थात तिनतिरबाट घेरिएको छ । समुन्द्र सतह देखि ८२० मिटर सम्म फैलिएको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर देखि ६७ कि.मि. दुरीमा रहेको नगरपालिका पक्कि सडकले जोडिएको नगरपालिका हो ।
सडक
यस नगरपालिकाका नौ वटै वडामा कच्चि सडकको पहुच पगेको छ । शहरीकरण तर्फ उन्मुख यो नगरपालिकाको बजार क्षेत्रमा ठुलाठुला व्यवसायिक भवनहरु निर्माण भै रहेका छन् ।
नगरपालिका क्षेत्रमा भएका विकासका प्रयासहरु
शिक्षा
    यस नगरमा स्नातक सम्मको अध्ययन हुने नारायण क्याम्पस, चार वटा उच्च मा.वि., तिन वटा मा.वि., चार वटा नि.मा.वि., विस वटा प्रा.वि. आठ वटा निजि विद्यालय र चार वटा प्राविधिक शिक्षालय र उनान्तिस वटा वाल विकास केन्द्र संचालनमा रहेका छन् । साक्षरता ५० प्रतिशत रहेकोमा (महिला ३५, पुरुप ६५) मात्र रहेको छ ।
स्वास्थ्य
    २५ शैयाको जिल्ला अस्पताल, एउटा प्राथामिक स्वस्थ्य केन्द्र,तीनवटा उप–स्वास्थ्य चौकी, एक वटा शहरी स्वास्थ्य केन्द्रले स्वास्थ्य क्षेत्रमा सेवा दिदै आईरहेका छन् ।
जनसंख्या
    २०६८ सालको जनगणना अनुसार नगरको कूल जनसंख्या २२४६४ (महिला १११६१ पुरुष ११३०३) रहेको छ भने हाल सम्म करिब ३० हजार पुगेको अनुमान छ । जनसंख्या वृद्धिदर १.३५ रहेको छ । परिबार संख्या ३८४०, मुख्य जातिहरु बाह्रमण, क्षेत्री, ठकुरी, नेवार, मगर, कामी, दमाई, सार्की आदी रहेका छन् । जनजाती ३७५८ र दलितहरु ६०३८ रहेका छन् ।
खानेपानी
    वरीपरी खोलाले घेरिएको र परस्त मुहानहरु भएता पनि बजार क्षेत्रमा खानेपानीको समस्या रहेको छ । सहारे खानेपानी आयोजना संचालनमा रहेको रहेको र छिट्टै नै खानेपानीको समस्या समाधान हुने छ ।
ऐतिहासिक सम्पदाहरु
नारायण नगरपालिका वार्ड नं. ६ मा अवस्थित यो वेलासपुर मन्दिर वेलासपुर देवताको नामले चिनिन्छ । बाइसे चौविसे शासनकालमा वेलसपुर राज्य शक्तिशाली मानिन्थ्यो । यसै राज्यको अवशेषको रुपमा रहेको प्राचिन वेलासपुर दरबार भित्र रहेको वेलासपुर मन्दिर क्षेत्र एक धार्मिक, एतिहासिक र पर्यटकिय सम्पदाको रुपमा रहेको छ । मन्दिरको वरिपरी जंगलले घेरिएको छ । तत्कालिन सिजाका राजा मल्ल वंशका सन्तान रथोवम, सग्राम शाही देखि कर्ण शाही सम्म एघार पुस्ता रास्कोटीहरुले राज्य गरेको भन्ने भनाई छ । वि.स. १८४१ मा अमरसिंह थापाको फौजले भिषण आक्रमण गरे पछी विसाल नेपालमा समाहित भएको उक्त स्थान्मा दरवारको ध्यवस्त भग्नावेश रहेको छ । मन्दिरमा वटुक भैरब देवता रहको र मागेको इच्छा मनकामना पुरा हुने विश्वास लिइन्छ । त्यसैले यो मन्दिरमा वडा दशैको अष्टमी, नवमी, रामनवमी र महिनाको मंगलवार र शनिवारका दिन पुजा गर्ने श्रदालुहरुको भिड लाग्ने गर्दछ । वेलासपुर मन्दिरको डाडाबाट अतियोग्य दैलेख जिल्लाको दृष्यावलोकन गर्न सकिन्छ । मन्दिरमा जानको लागि सिढीको व्यवस्था मात्र भएको छ । मन्दिरको पुनःनिर्माण सुधारको आवश्यकता भएको देखिन्छ । यस क्षेत्रमा भ्यू टावरको निर्माणका लागि पहल भै रहेको छ ।
पञ्चदेवल
    ई.स. १३३१ बैशाख (६८३ वर्ष अगाडी) स्थापित पञ्चदेवल नारायण नगरपालिका ३ भूर्तिमा रहेको छ । यो देवल पाण्डवहरु वनबासको गुप्तवास रहेको अवस्थामा निर्मित भएको भन्ने भनाई छ । यहांका देवलहरु अत्यन्तै कलात्मक र आकर्षक देखिन्छन । देवलको भित्री भागको माथिपट्टी वदमको आकृर्ति कुदिएको छ भने मुलढोकामा कमलको पूलको आकृर्ति कुदिएकोछ । उक्त देवलमा बौद्ध र हिन्दु धर्म संग सम्वन्धित मूर्ति रहेका छन् । विश्व सम्पदा सूचिमा सूचिकृतका लागि युनेस्कोले सुचिकृत समेत गरेका यी देवलहरु हाल सम्मको अनुपम नमूना मानिएको छ ।
कोतगढी
    नारायण नगरपालिका वार्ड नं. १ स्थित कोतगढी नेपाल एकिकरणको कालमा शत्रुबाट बच्न र युद्ध जित्नका लागि निर्मित एतिहासिक स्थल हो । पन्ध्र फित अग्लो किल्ला कलात्मक रुपमा कुदिएका ठुलाठुला ढुंगाहरुबाट बनाईएको छ । यसमा १३ वटा नाल रहेका छन् । यहीबाट राणाकालमा गौडा प्रशासन संचालन हुने गथ्र्यो । यो किल्ला एतिहासिक सामाजिक महत्वको रुपमा रहेको छ ।
नारायण मन्दिर
    नारायण नगरपालिका वडा नं. १ पुरानो बजार स्थित नारायण मन्दिर पुरानो धार्मिक स्थल हो । यसै मन्दिरका नामबाट नारायण गा.वि.स. हुंदै २०५३ मा नारायण नगरपालिकाको समेत नामाकरण गरिएको हो । यस मन्दिरमा नियमित पुजा पाठ हुने गर्दछ ।
तिर्थस्थल
पञ्चकोशी तिर्थ स्थल मध्येका श्रीस्थान, नाभिस्थान, कोटिला धुलेश्वर र पादुका दैलेख जिल्लामा पर्दछने भने कोटिला नारायण नगरपालिका वडा नं. ९ स्थित छामघाट खोलाको तिरमा अवस्थित छ । पंचकोशी तिर्थ गर्दा सवैभन्दा पहिला कोटिलामा दर्शन गर्ने प्रचलन रहेको छ । यो एतिहासिक धार्मिक स्थल हो । श्री स्वस्थानी वर्तकथामा सत्यदेवीको मृतक शरिर महादेवले का“धमा वोकि हिडेको अवस्थामा कोठी खसेको स्थान भनी शक्तिपिठका रुपमा पुजा आजा गरिन्छ । कोटिला क्षेत्र अत्यन्तै रमणिय स्थल हो कोटीहोम यज्ञ, महायज्ञ, सप्ताहा पुराणहरु लगाईन्छ भने महाशिवरात्री र माघे सक्रान्तिका दिन ठुलो मेला लाग्ने गर्दछ ।
यस नगरपालिकाको विकासका प्रयास, संभावना र चुनौती
पूर्वाधार विना नै २०५३ सालमा स्थापना भएको यो नगरपालिका विकासको क्रममा पछाडी परेको देखिन्छ । प्राकृतिक हिसावले अत्यन्तै रमणिय स्वच्छ हावापानी नदिनाला वन जंगल भएको धार्मिक तथा पर्यटकिय हिसावले प्रशस्त विकासका संभावनाहरु रहेको भएता पनि विकास हुन सकेको छैन् । हाल सम्म नगरका सवै वडा कच्चि सडक सञ्जालले मात्र जोडिएको छ । विद्युत, खानेपानी सबै वडामा पु¥याउन सकिएको छैन् । शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था कम्जोर छ । बजार क्षेत्र सा“घुरो भै व्यवस्थित शहरीकरण गर्न सकिएको छैन् । 
    तथापी सा“घुरो बजार क्षेत्रलाई धुलो, धुवाको प्रदुषण र कोलाहालबाट मुक्त हुन हालै मात्र एकतर्फि सवारी आवगमनको व्यवस्था गरिएको छ । नगरवासीहको खानेपानी समस्या समधान गर्न सहारे खानेपानी आयोजना तीव्र गतिमा संचालनमा रहेको छ । नगर क्षेत्रको समानुपातिक विकासका लागि वडा स्तरीय कार्यक्रमहरु संचालन गरिएको छ । नगरपालिकाको आन्तरिक आयश्रोत अत्यन्तै न्यून भएका कारण विकास निर्माणमा केन्द्रको भर पर्नुपर्ने अवस्था छ । यसका लागि नगरवासीहरुले तिर्नु, बुझाउनु पर्ने कर समयमै बुझाउन अनुरोध गरिएको छ । श्रोतको पहिचान गरी करको दायरा फराकिलो बनाईने प्रयास नभएको कारण यस तर्फ नगरपालिकाले विशेष ध्यान दिएको छ । यो वर्ष नारायण उज्यालो कार्यक्रम मार्फत नगरपालिका क्षेत्रभित्र सवैलाई विद्युत उपलब्ध गराउने कार्यक्रम रहेकोछ भने बजार क्षेत्रमा सोलार वत्ति जडानका लागि प्रयास भई रहेकोछ । फोहोरमैला व्यवस्थापनका लागि ीबलम ँष्मि क्ष्मभ को निर्माण र उक्त स्थान सम्म जानका लागि बाटोको स्तरोन्नतीका लागि पहल समेत भै रहेकोछ । नगरपालिकाबाट संचालित कार्यक्रमहरु र यसमा भएको लागत खर्च विवरण हरेक महिना पत्रकार सम्मेलन गरी सार्वजनिकीकरण गर्ने कार्यको शुरुवात गरिएको छ । यसले खर्चमा पारदर्शिता मितव्यता कायम भै स–शासन कायम गर्न मद्दत पुग्नेछ । 
अतः
यस नगरपालिकालाई नमूना मध्य पहाडी शहरको रुपमा परिचित गराउन नगरपालिकाको वृहत गुरु योजना बनाउन आवश्यक देखिन्छ । सडक गुरु योजना, पर्यटन गुरुयोजना, जलउपयोग गुरुयोजना बनाउन आवश्यक छ । व्यवस्थित आवास जग्गा एकिकरण आयोजना संचालन गर्न श्रोतको पहिचान गरी करको दायरा बढाउने सडक क्षेत्रको लगत कट्टा गर्ने सरस्वती मन्दिर का“डाचौर वाइपास सडक स्तरोन्नती र कालोपत्रे गर्ने कार्य तत्काल अघि बढाउन आवश्यक छ । मध्य पहाडी लोकमार्गलाई नगरको रिङरोड हुने गरी लैजान आवश्यक छ । नगरका खुल्ला स्थानहरुलाई हरियाली बाल उद्यानको रुपमा विकास गर्दै लैजानुपर्ने आवश्यक छ ।
आन्तरिक अयाश्रोत बढाउन स्थानीय स्वायत्त शासन ऐनको दफा १३७, नियमावली को नियम ४१ तथा अनुसुची ९ मा व्यवस्था भए अनुसार २ प्रतिशत घर वहाल कर संकलन गर्न करदातालाई समेटन नसकिएको र सबैले समयमा कर बुझाएको नपाइएको हुंदा यसका लागि विशेष पहल गरिने छ । कोतगढीको व्यवस्थापन र संचालन गर्न यसलाई मानव शास्त्र अध्ययन केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने । नगरभित्रका सास्कृतिक सम्पदाहरुको संरक्षण र सुधार गर्ने, फोहोरमैला व्यवस्थापनका लागि ीबलम ाष्मि कष्मभ निर्माण र दिर्घकालिन सुधारका कार्यक्रम गर्ने लगायत नगरपालिकाले संचालन गर्ने र विस्तारै समुदायलाई नै फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्ने नीतिको अवलम्बन गरिनेछ । फोहोरलाई मोहरको रुपमा परिणत गर्ने कार्यक्रम संचालन गरिनेछ । नगरपालिकाको समृद्ध विकासका लागि नगरबासीहरुको पनि उत्तिकै सक्दो सहभागितको अपेक्षा रहेको छ । यसो भएमा सुन्दर, शान्त, समृद्ध नगरपालिकाका निर्माण हुनेमा विश्वास गर्न सकिन्छ ।
१) वालमैत्री शिक्षामा जोड दिइनेछ ।
२) साक्षर नगरपालिकाको घोषणा गर्ने ।
३) करमैत्री वातावरणको सिर्जना गर्ने, कार्यमा जोड दिइनेछ ।
नारायण नगरपालिका कार्यालय दैलेखको अनुरोध
– विकास निर्माणका कार्यमा सक्रिय सहभागिता जनाई नागरिक अभिभार पूरा गरौ ।
– ऐतिहासिक कला, संस्कृति र अमुल्य सम्पदाको संरक्षण गरौ ।
– पूर्वाधार विकासमा अर्थपूर्ण लागत सहभागिता जुटाई आफनो गाउ“ टोलको विकास गरौ ।
– जन्म, विवाहा, बसाई सराई र मृत्यु दर्ता समयमै गरौ ।
– घर आगन सफा राखौं, सडकमा निर्माण सामाग्री लगायत व्यापारिक प्रयोजनका सामान नराखौं ।
– नियमित रुपमा कर तिरी सम्य नागरिकको परिचय दिउ ।
– स्वच्छ, सुन्दर र समृद्ध नमूना मध्य पहाडी नगरपालिकाको निर्माण गरौ ।
– भवन संहिताको पालना गरी घर निर्माण गरौं साथै नक्सापास गराएर मात्र भवन निर्माण कार्यको थालनी गरौं ।
– खुल्ला दिशामुक्त नगर घोषणाको हाम्रो अभियानलाई सफल पारौं